الشيخ السبحاني

14

در سرزمين تبوك (تفسير سوره توبه) (فارسى)

سوره همگى در مورد حوادثى سخن مىگويد كه پس از مهاجرت پيامبر به مدينه رخ داده است و اين مطلب با مراجعه به مفاد آيات ، به‌خوبى روشن مىشود . گذشته بر اين ، مفسران اسلامى اتفاق نظر دارند كه اين سوره در مدينه نازل شده‌است . اين سوره با سورهء قبل از آن ، يعنى « انفال » از نظر موضوعات و مطالب و اهداف ، يك‌سان و مضامين هر دو سوره كاملًا به‌هم‌شبيه است . در هر دو سوره در مورد اهميت عهد و پيمان ، لزوم نبرد با مشركان و اهل كتاب ، انتقاد از نفاق و منافقان ، غير قانونى بودن بت و بت‌پرستى و . . . بحث و گفتگو شده‌است . روى همين تشابه ، برخى هر دو سوره را يك سوره تلقى كرده‌اند . در آغاز اين سوره به‌سان سوره‌هاى ديگر قرآن « بسم‌اللَّه » وجود ندارد و غالب افراد مىپرسند چرا در آغاز اين سوره « بسم‌اللَّه » - كه اسم اعظم است - موجود نيست . گاهى اين مطلب از طريق وحدت دو سوره توجيه مىشود و اين‌كه چون اين دو سوره يك سوره‌اند در آغاز دومى « بسم‌اللَّه » وارد نشده‌است ؛ ولى چون مفسران اسلامى ، از اين دو سوره به نام سوره‌هاى « انفال » و « توبه » نام مىبرند و هر دو سوره را دو سورهء مختلف تلقى مىنمايند ، بايد براى نبودن « بسم‌اللَّه » علت ديگرى انديشيد . پاسخ روشن همان است كه ابن‌عباس از اميرمؤمنان عليه السلام نقل كرده‌است و آن اين‌كه « اسم اعظم » يعنى « بسم‌اللَّه » نشانهء رحمت و رأفت الهى است و چنين توصيفى با مضامين سوره ، خصوصاً با آيات آغاز سوره كه در آن بيزارى از بت‌پرستان و لغو تمام پيمان‌ها آمده و به همهء آنان اعلام مىشود تنها چهار ماه مهلت دارند كه وضع خود را روشن سازند ؛ يا بايد بت‌و بت‌پرستى را ترك گويند و به آيين توحيد بگروند و يا آمادهء جنگ و نبرد با سپاه توحيد بشوند . ناگفته پيداست چنين قطع‌نامه‌اى با چنين لحن تندى ، با توصيف خدا به رحمان و رحيم